Het historisch verhaal

Historiek van het exlibris

De eerste exlibrissen zoals wij ze kennen, verschijnen kort na het verspreiden van de boekdrukkunst in Europa. Eigenaars van boeken en bibliotheken behoren meestal tot de adel of de hogere geestelijkheid, daarom staat op hun exlibris gewoonlijk hun wapenschild afgebeeld. We spreken dan van het heraldische exlibris. Een van de oudste exlibrissen wijkt hiervan evenwel af en is het door zijn afbeelding een voorloper van het moderne, illustratieve exlibris. Dit exlibris is door een onbekend kunstenaar omstreeks 1480 in houtsnede uitgevoerd voor de Duitse kapelaan Hanns Igler. Op de afbeelding staat een egel verwijzend naar zijn naam: igler = egel. Deze oude en heraldische boekmerken werd dikwijls door anonieme graveurs uitgevoerd. In de versieringen naast het wapenschild en in de compositie komen de opeenvolgende stijlstromingen tot uiting. Vanaf de 17de eeuw wordt stilaan afgeweken van de traditionele heraldische exlibrissen. Bibliofielen van niet adellijke afkomst vragen andere thema’s: een portret, hun beroep, hun interesses, een naamsverwijzing. In Engeland bijvoorbeeld ontstaan mooie exlibrissen met een bibliotheekinterieur of een landschap als hoofdthema.

Illustraties:
Exlibris Hildebrand Brandenburg uit Biberach, houtsnede, omstreeks 1470
Exlibris Hanns Igler

Evolutie in de druktechnieken

Ook de technieken evolueren. De diepdrukken zoals de kopergravure en de ets verdringen meer en meer de houtsnede, een hoogdruktechniek. Deze diepdruktechnieken hebben oorspronkelijk een zeer nauwe band met de technieken van de edelsmid en de wapensmid. In de 18de eeuw ontstaat de houtgravure geleidelijk uit de kopergravure. In dezelfde eeuw wordt de steendruk, een vlakdruktechniek, uitgevonden en ontwikkeld. In de 19de eeuw krijgen nieuwe uitvindingen hun toepassing in de druktechnieken : de linosnede, de fotografisch-mechanische technieken zoals de lijn- en rastercliché, de heliogravure, de lichtdruk …

Reeds van in de 15de eeuw erkennen gerenommeerde kunstenaars ook de mogelijkheden van de druktechnieken op papier en ontwikkelen er hun eigen stijl mee. Ze laten de prenten boven het louter reproductieve uitstijgen tot zelfstandige kunstwerken. De evolutie in de grafische technieken maakt het mogelijk om goedkoper, vlugger en op grotere oplage beeldmateriaal op papier af te drukken. Dit geeft ook een stimulans aan de verspreiding van het exlibris. Verzamelaars raken geïnteresseerd in deze mooie kleine prenten. Vanaf ongeveer het midden van de 19de eeuw zien we systematische verzamelingen ontstaan. Tezelfdertijd worden er ook boeken over exlibrissen en exlibrisverzamelingen gepubliceerd door belangrijke verzamelaars. Een van de grootste verzamelingen uit die tijd is samengebracht door Sir Franks en wordt bewaard in het British Museum.

Verenigingen

Rond het einde van de 19de en het begin van de 20ste eeuw ontstaan verenigingen die aan exlibrisverzamelaars en exlibrisvervaardigers netwerken bieden waarin ze elkaar kunnen vinden om exlibrissen te laten maken of om te ruilen. Beide wereldoorlogen bemoeilijken de werking van de verzamelaarsverenigingen. Dank zij de inzet van enkele verzamelaars bloeien ze na 1945 opnieuw op in de meeste Europese landen en ook in de Verenigde Staten, Japan, Australië. De nieuwe verenigingen in West-Europa, ontstaan in de na-oorlogse tijd, vieren hun 50-jarig jubileum in het eerste decennium van de 21ste eeuw.

Het exlibris in België

In 1900 gaat in het Gerechtshof van Antwerpen de vermoedelijk eerste tentoonstelling over het exlibris open. Te Brussel ontstaat in 1919 de eerste Belgische vereniging van exlibrisverzamelaars: de ABCDE of de Association Belge de Collectionneurs et de Dessinateurs d’Ex-Libris. In 1937 ziet de Antwerpse Exlibriskring (A.E.K.) het licht. Beide verenigingen houden op te bestaan respectievelijk in 1956 en in 1964. Het Internationaal Exlibriscentrum bezit een gedeelte van hun archief. In 1958 wordt de nu nog bestaande exlibrisvereniging Graphia opgericht die het tiidschrift Boekmerk uitgeeft. Graphia is de enige vereniging van exlibrisverzamelaars in België.

Foto's: 
Nieuws Teasers: 

Contact

Zwijgershoek 14
9100
Sint-Niklaas
03 778 34 50